NCERT Solutions for Class 9 Science Chapter 15 (Hindi Medium)
рдкрд╛рдардЧрдд рд╣рд▓ рдкреНрд░рд╢реНрди (NCERT IN-TEXT QUESTIONS SOLVED)
NCERT рдкрд╛рдареНрдпрдкреБрд╕реНрддрдХ (рдкреГрд╖реНрда рд╕рдВрдЦреНрдпрд╛ 229)
рдкреНрд░реж 1. рдЕрдирд╛рдЬ, рджрд╛рд▓, рдлрд▓ рддрдерд╛ рд╕рдмреНрдЬрд╝рд┐рдпреЛрдВ рд╕реЗ рд╣рдореЗрдВ рдХреНрдпрд╛ рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИ?
рдЙрддреНрддрд░- рдЕрдирд╛рдЬ рд╕реЗ рдХрд╛рд░реНрдмреЛрд╣рд╛рдЗрдбреНрд░реЗрдЯ рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИ рдЬреЛ рд╣рдореЗрдВ рдКрд░реНрдЬрд╛ рдкреНрд░рджрд╛рди рдХрд░рддрд╛ рд╣реИред рджрд╛рд▓реЛрдВ рд╕реЗ рдкреНрд░реЛрдЯреАрди рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИред рдлрд▓реЛрдВ рддрдерд╛ рд╕рдмреНрдЬрд┐рдпреЛрдВ рд╕реЗ рд╡рд┐рдЯрд╛рдорд┐рди рддрдерд╛ рдЦрдирд┐рдЬ рд▓рд╡рдг рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рд╣реЛрддреЗ рд╣реИрдВ, рдХреБрдЫ рдорд╛рддреНрд░рд╛ рдореЗрдВ рдкреНрд░реЛрдЯреАрди, рд╡рд╕рд╛ рдФрд░ рдХрд╛рд░реНрдмреЛрд╣рд╛рдЗрдбреНрд░реЗрдЯ рднреА рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рд╣реЛрддреЗ рд╣реИрдВред
NCERT рдкрд╛рдареНрдпрдкреБрд╕реНрддрдХ (рдкреГрд╖реНрда рд╕рдВрдЦреНрдпрд╛ 230)
рдкреНрд░реж 1. рдЬреИрд╡рд┐рдХ рддрдерд╛ рдЕрдЬреИрд╡рд┐рдХ рдХрд╛рд░рдХ рдХрд┐рд╕ рдкреНрд░рдХрд╛рд░ рдлрд╕рд▓ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдХреЛ рдкреНрд░рднрд╛рд╡рд┐рдд рдХрд░рддреЗ рд╣реИрдВ?
рдЙрддреНрддрд░- рдЬреИрд╡рд┐рдХ (рд░реЛрдЧ, рдХреАрдЯ рддрдерд╛ рдирд┐рдореЗрдЯреЛрдб) рддрдерд╛ рдЕрдЬреИрд╡рд┐рдХ (рд╕реВрдЦрд╛, рдХреНрд╖рд╛рд░рддрд╛, рдЬрд▓рд╛рдХреНрд░рд╛рдВрддрд┐, рдЧрд░рдореА, рдардВрдбрд╛ рддрдерд╛ рдкрд╛рд▓рд╛) рдкрд░рд┐рд╕реНрдерд┐рддрд┐рдпреЛрдВ рдХреЗ рдХрд╛рд░рдг рдлрд╕рд▓ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдХрдо рд╣реЛ рд╕рдХрддрд╛ рд╣реИ рдФрд░ рдлрд╕рд▓ рдирд╖реНрдЯ рд╣реЛ рд╕рдХрддреА рд╣реИред рдЗрди рджреЛрдиреЛрдВ рдХрд╛рд░рдХреЛрдВ рдХреЗ рд╕рдВрдпреБрдХреНрдд рдкреНрд░рднрд╛рд╡ рдирд┐рдореНрди рд╣реЛ рд╕рдХрддреЗ рд╣реИрдВ
- рдХреАрдЯреЛрдВ рдХрд╛ рд╕рдВрдХреНрд░рдордгред
- рдЕрдирд╛рдЬ рдХреЗ рднрд╛рд░ рдореЗрдВ рдХрдореАред
- рдЦрд░рд╛рдм рдЕрдВрдХреБрд░рдг рдХреНрд╖рдорддрд╛ред
- рдЧреБрдгрд╡рддреНрддрд╛ рдореЗрдВ рдХрдореАред
- рдмрджрд░рдВрдЧ (Discolouration) рд╣реЛ рдЬрд╛рдирд╛ред
- рдмрд╛рдЬрд╛рд░ рдореВрд▓реНрдп рдореЗрдВ рд╣реНрд░рд╛рд╕ (рдХрдореА) рд╣реЛ рдЬрд╛рдирд╛ред
рдкреНрд░реж 2. рдлрд╕рд▓ рд╕реБрдзрд╛рд░ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдРрдЪреНрдЫрд┐рдХ рд╕рд╕реНрдп рд╡рд┐рдЬреНрдЮрд╛рди рдЧреБрдг рдХреНрдпрд╛ рд╣реИрдВ?
рдЙрддреНрддрд░- рдРрдЪреНрдЫрд┐рдХ рд╕рд╕реНрдп рд╡рд┐рдЬреНрдЮрд╛рди рдЧреБрдг-рдЪрд╛рд░реЗ рд╡рд╛рд▓реА рдлрд╝рд╕рд▓реЛрдВ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рд▓рдВрдмреА рддрдерд╛ рд╕рдШрди рд╢рд╛рдЦрд╛рдПрдБ рдРрдЪреНрдЫрд┐рдХ рдЧреБрдг рд╣реИрдВред рдЕрдирд╛рдЬ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдмреМрдиреЗ рдкреМрдзреЗ рдЙрдкрдпреБрдХреНрдд рд╣реИрдВ рддрд╛рдХрд┐ рдЗрди рдлрд╕рд▓реЛрдВ рдХреЛ рдЙрдЧрд╛рдиреЗ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдХрдо рдкреЛрд╖рдХреЛрдВ рдХреА рдЖрд╡рд╢реНрдпрдХрддрд╛ рд╣реЛред рдЗрд╕ рдкреНрд░рдХрд╛рд░ рд╕рд╕реНрдп рд╡рд┐рдЬреНрдЮрд╛рди рд╡рд╛рд▓реА рдХрд┐рд╕реНрдореЗрдВ рдЕрдзрд┐рдХ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рдХрд░рдиреЗ рдореЗрдВ рд╕рд╣рд╛рдпрдХ рд╣реЛрддреА рд╣реИрдВред
NCERT рдкрд╛рдареНрдпрдкреБрд╕реНрддрдХ ( рдкреГрд╖реНрда рд╕рдВрдЦреНрдпрд╛ 231)
рдкреНрд░реж 1. рд╡реГрд╣рддреН рдкреЛрд╖рдХ рдХреНрдпрд╛ рд╣реИрдВ рдФрд░ рдЗрдиреНрд╣реЗрдВ рд╡реГрд╣рддреН-рдкреЛрд╖рдХ рдХреНрдпреЛрдВ рдХрд╣рддреЗ рд╣реИрдВ?
рдЙрддреНрддрд░- рдкреМрдзреЛрдВ рдХреЛ рдЕрдиреЗрдХ рдкреЛрд╖рдХ рдкрджрд╛рд░реНрде рдорд┐рдЯреНрдЯреА рд╕реЗ рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рд╣реЛрддреЗ рд╣реИрдВред рдЗрди рдкреЛрд╖рдХреЛрдВ рдореЗрдВ рд╕реЗ рдХреБрдЫ рдкреЛрд╖рдХ рддрддреНрддреНрд╡ рдирд╛рдЗрдЯреНрд░реЛрдЬрди, рдлрд╝реЙрд╕реНрдлреЛрд░рд╕, рдкреЛрдЯреИрд╢рд┐рдпрдо, рдХреИрд▓реНрд╕рд┐рдпрдо, рдореИрдЧрдиреАрд╢рд┐рдпрдо, рд╕рд▓реНрдлрд░ рдХреЛ рд╡реГрд╣рддреН рдкреЛрд╖рдХ рдХрд╣рд╛ рдЬрд╛рддрд╛ рд╣реИред рдЪреВрдВрдХрд┐ рдЗрдирдХреА рдЖрд╡рд╢реНрдпрдХрддрд╛ рдЕрдзрд┐рдХ рдорд╛рддреНрд░рд╛ рдореЗрдВ рдкрдбрд╝рддреА рд╣реИ рдЗрд╕рд▓рд┐рдП рдЗрдиреНрд╣реЗрдВ рд╡реГрд╣рддреН рдкреЛрд╖рдХ рдХрд╣рд╛ рдЬрд╛рддрд╛ рд╣реИред
рдкреНрд░реж 2. рдкреМрдзреЗ рдЕрдкрдирд╛ рдкреЛрд╖рдХ рдХреИрд╕реЗ рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рдХрд░рддреЗ рд╣реИрдВ?
рдЙрддреНрддрд░- рдкреМрдзреЗ рдЕрдкрдирд╛ рдкреЛрд╖рдХ рд╣рд╡рд╛, рдкрд╛рдиреА рддрдерд╛ рдорд┐рдЯреНрдЯреА рд╕реЗ рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рдХрд░рддреЗ рд╣реИрдВред
рд╣рд╡рд╛ рд╕реЗ тАУ рдХрд╛рд░реНрдмрди, рдСрдХреНрд╕реАрдЬрди
рдкрд╛рдиреА рд╕реЗ тАУ рд╣рд╛рдЗрдбреНрд░реЛрдЬрди, рдСрдХреНрд╕реАрдЬрди
рддрдерд╛ рдорд┐рдЯреНрдЯреА рд╕реЗ рдЕрдиреНрдп рдкреЛрд╖рдХ рдкрджрд╛рд░реНрде рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рд╣реЛрддреЗ рд╣реИрдВред рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдореЗрдВ рдкрд╛рдП рдЬрд╛рдиреЗ рд╡рд╛рд▓реЗ рдкреЛрд╖рдХ рдкрджрд╛рд░реНрде рдЬрд▓ рдореЗрдВ рдШреБрд▓рдирд╢реАрд▓ рд╣реЛрддреЗ рд╣реИрдВ рдЬреЛ рдЬрдбрд╝реЛрдВ рджреНрд╡рд╛рд░рд╛ рдЕрд╡рд╢реЛрд╖рд┐рдд рдХрд░ рд▓рд┐рдП рдЬрд╛рддреЗ рд╣реИрдВ рддрдерд╛ рдЬрд╛рдЗрд▓рдо рдКрддрдХ рдХреЗ рджреНрд╡рд╛рд░рд╛ рдкреМрдзреЛрдВ рдХреЗ рд╡рд┐рднрд┐рдиреНрди рднрд╛рдЧреЛрдВ рддрдХ рдкрд╣реБрдБрдЪрд╛рдП рдЬрд╛рддреЗ рд╣реИрдВред
NCERT рдкрд╛рдареНрдпрдкреБрд╕реНрддрдХ (рдкреГрд╖реНрда рд╕рдВрдЦреНрдпрд╛ 232)
рдкреНрд░реж 1. рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдХреА рдЙрд░реНрд╡рд░рддрд╛ рдХреЛ рдмрдирд╛рдП рд░рдЦрдиреЗ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдЦрд╛рдж рддрдерд╛ рдЙрд░реНрд╡рд░рдХ рдХреЗ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рдХреА рддреБрд▓рдирд╛ рдХреАрдЬрд┐рдПред
рдЙрддреНрддрд░- рдЦрд╛рдж рдХреА рдЙрдкрдпреЛрдЧрд┐рддрд╛:
- рдЦрд╛рдж рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдХреЛ рдкреЛрд╖рдХ рддрдерд╛ рдХрд╛рд░реНрдмрдирд┐рдХ рдкрджрд╛рд░реНрдереЛрдВ рд╕реЗ рдкрд░рд┐рдкреВрд░реНрдг рдХрд░рддреА рд╣реИ рдФрд░ рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдХреА рдЙрд░реНрд╡рд░рддрд╛ рдХреЛ рдмрдврд╝рд╛рддреА рд╣реИред
- рдпрд╣ рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдХреА рд╕рдВрд░рдЪрдирд╛ рдореЗрдВ рд╕реБрдзрд╛рд░ рд▓рд╛рддреА рд╣реИред
- рдЗрд╕рдХреЗ рдХрд╛рд░рдг рд░реЗрддреАрд▓реА рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдореЗрдВ рдкрд╛рдиреА рдХреЛ рд░рдЦрдиреЗ рдХреА рдХреНрд╖рдорддрд╛ рдмрдврд╝ рдЬрд╛рддреА рд╣реИред
- рдЪрд┐рдХрдиреА рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдореЗрдВ рдХрд╛рд░реНрдмрдирд┐рдХ рдкрджрд╛рд░реНрдереЛрдВ рдХреА рдЕрдзрд┐рдХ рдорд╛рддреНрд░рд╛ рдкрд╛рдиреА рдХреЛ рдирд┐рдХрд╛рд▓рдиреЗ рдореЗрдВ рд╕рд╣рд╛рдпрддрд╛ рдХрд░рддреА рд╣реИред рдЬрд┐рд╕рд╕реЗ рдкрд╛рдиреА рдПрдХрддреНрд░рд┐рдд рдирд╣реАрдВ рд╣реЛ рдкрд╛рддреА рд╣реИред
- рдореГрджрд╛ рдЕрдкрд░рджрди рдореЗрдВ рдХрдореА рдЖрддреА рд╣реИред
- рдЦрд╛рдж-рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдХреЛ рд╣реНрдпреВрдорд╕ (Humus) рдкреНрд░рджрд╛рди рдХрд░рддреА
- рд╕реВрдХреНрд╖реНрдордЬреАрд╡реЛрдВ рдПрд╡рдВ рднреВрдорд┐рдЧрдд рдЬреАрд╡реЛрдВ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рднреЛрдЬрди рдкреНрд░рджрд╛рди рдХрд░рддреА рд╣реИред
рдЙрд░реНрд╡рд░рдХ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ
- рдЗрдирдХреЗ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рд╕реЗ рдЕрдЪреНрдЫреА рдХрд╛рдпрд┐рдХ рд╡реГрджреНрдзрд┐ (рдкрддреНрддрд┐рдпрд╛рдБ, рд╢рд╛рдЦрд╛рдПрдБ рддрдерд╛ рдлреВрд▓) рд╣реЛрддреА рд╣реИ рдФрд░ рд╕реНрд╡рд╕реНрде рдкреМрдзреЛрдВ рдХреА рдкреНрд░рд╛рдкреНрддрд┐ рд╣реЛрддреА рд╣реИред
- рдЕрдзрд┐рдХ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдЙрд░реНрд╡рд░рдХ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рдХрд┐рдпрд╛ рдЬрд╛рддрд╛ рд╣реИ, рдкрд░рдВрддреБ рдпреЗ рдЖрд░реНрдерд┐рдХ рджреГрд╖реНрдЯрд┐ рд╕реЗ рдорд╣рдБрдЧреЗ рд╣реЛрддреЗ рд╣реИрдВред
- рдЙрд░реНрд╡рд░рдХреЛрдВ рдХреЗ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рджреНрд╡рд╛рд░рд╛ рдХрдо рд╕рдордп рдореЗрдВ рдЕрдзрд┐рдХ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИ, рдкрд░рдВрддреБ рдпрд╣ рдореГрджрд╛ рдХреА рдЙрд░реНрд╡рд░рддрд╛ рдХреЛ рдХреБрдЫ рд╕рдордп рдмрд╛рдж рд╣рд╛рдирд┐ рдкрд╣реБрдБрдЪрд╛рддреЗ рд╣реИрдВред
- рдЙрд░реНрд╡рд░рдХреЛрдВ рдХреЗ рд▓рдЧрд╛рддрд╛рд░ рдкреНрд░рдпреЛрдЧ рд╕реЗ рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдХреА рдЙрд░реНрд╡рд░рддрд╛ рдШрдЯрддреА рд╣реИ рдХреНрдпреЛрдВрдХрд┐ рдХрд╛рд░реНрдмрдирд┐рдХ рдкрджрд╛рд░реНрде рдХреА рдкреБрдирдГ рдкреВрд░реНрддрд┐ рдирд╣реАрдВ рд╣реЛ рдкрд╛рддреА рд╣реИ рддрдерд╛ рд╕реВрдХреНрд╖реНрдордЬреАрд╡реЛрдВ рдПрд╡рдВ рднреВрдорд┐рдЧрдд рдЬреАрд╡реЛрдВ рдХрд╛ рдЬреАрд╡рди-рдЪрдХреНрд░ рдЕрд╡рд░реБрджреНрдз рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИред
- рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдЕрдореНрд▓реАрдп рдпрд╛ рдХреНрд╖рд╛рд░реАрдп рд╣реЛ рдЬрд╛рддреА рд╣реИ рдЬрд┐рд╕рд╕реЗ рдорд┐рдЯреНрдЯреА рд╕реВрдЦреА, рдЪреВрд░реНрдг рдХреА рддрд░рд╣ (Powdery) рд╣реЛрдиреЗ рд╕реЗ рдореГрджрд╛ рдЕрдкрд░рджрди рдмрдврд╝рддреА рд╣реИред
NCERT рдкрд╛рдареНрдпрдкреБрд╕реНрддрдХ (рдкреГрд╖реНрда рд╕рдВрдЦреНрдпрд╛ 235)
рдкреНрд░реж 1. рдирд┐рдореНрдирд▓рд┐рдЦрд┐рдд рдореЗрдВ рд╕реЗ рдХреМрди-рд╕реА рдкрд░рд┐рд╕реНрдерд┐рддрд┐ рдореЗрдВ рд╕рдмрд╕реЗ рдЕрдзрд┐рдХ рд▓рд╛рдн рд╣реЛрдЧрд╛? рдХреНрдпреЛрдВ?
(a) рдХрд┐рд╕рд╛рди рдЙрдЪреНрдЪрдХреЛрдЯрд┐ рдХреЗ рдмреАрдЬ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рдХрд░реЗрдВ, рд╕рд┐рдВрдЪрд╛рдИ рдирд╛ рдХрд░реЗрдВ рдЕрдерд╡рд╛ рдЙрд░реНрд╡рд░рдХ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рди рдХрд░реЗрдВред
(b) рдХрд┐рд╕рд╛рди рд╕рд╛рдорд╛рдиреНрдп рдмреАрдЬреЛрдВ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рдХрд░реЗрдВ, рд╕рд┐рдВрдЪрд╛рдИ | рдХрд░реЗрдВ рддрдерд╛ рдЙрд░реНрд╡рд░рдХ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рдХрд░реЗрдВред
(c) рдХрд┐рд╕рд╛рди рдЕрдЪреНрдЫреА рдХрд┐рд╕реНрдо рдХреЗ рдмреАрдЬ рдХрд╛ рдкреНрд░рдпреЛрдЧ рдХрд░реЗрдВ, рд╕рд┐рдВрдЪрд╛рдИ рдХрд░реЗрдВ, рдЙрд░реНрд╡рд░рдХ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рдХрд░реЗрдВ рддрдерд╛ рдлрд╕рд▓ рд╕реБрд░рдХреНрд╖рд╛ рдХреА рд╡рд┐рдзрд┐рдпрд╛рдБ рдЕрдкрдирд╛рдПрдБред
рдЙрддреНрддрд░- (c) рдХрд┐рд╕рд╛рди рдЕрдЪреНрдЫреА рдХрд┐рд╕реНрдо рдХреЗ рдмреАрдЬ рдХрд╛ рдкреНрд░рдпреЛрдЧ рдХрд░реЗрдВ, рд╕рд┐рдВрдЪрд╛рдИ рдХрд░реЗрдВ, рдЙрд░реНрд╡рд░рдХ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рдХрд░реЗрдВ рддрдерд╛ рдлрд╕рд▓ рд╕реБрд░рдХреНрд╖рд╛ рдХреА рд╡рд┐рдзрд┐рдпрд╛рдБ рдЕрдкрдирд╛рдПрдБред рдХреЗрд╡рд▓ рдЗрд╕реА рдкрд░рд┐рд╕реНрдерд┐рддрд┐ рдореЗрдВ рдЕрдзрд┐рдХ рд▓рд╛рдн рд╣реЛрдЧрд╛ рдХреНрдпреЛрдВрдХрд┐ рдЙрдЪреНрдЪ рдХреЛрдЯрд┐ рдХреЗ рдмреАрдЬ рд╣реЛрдиреЗ рдкрд░ рднреА рдЬрдм рддрдХ рд╕рд╣реА рддрд░реАрдХреЛрдВ рд╕реЗ рд╕рд┐рдВрдЪрд╛рдИ, рдЙрд░реНрд╡рд░рдХреЛрдВ рдХрд╛ рдкреНрд░рдпреЛрдЧ рдФрд░ рдлрд╕рд▓ рдХреА рд╕реБрд░рдХреНрд╖рд╛ рдирд╣реАрдВ рдХреА рдЬрд╛рдП рддреЛ рдЙрддреНрдкрд╛рджрдХрддрд╛ рдореЗрдВ рдХрдореА рдЖрддреА рд╣реИред
NCERT рдкрд╛рдареНрдпрдкреБрд╕реНрддрдХ рдкреГрд╖реНрда рд╕рдВрдЦреНрдпрд╛ 235)
рдкреНрд░реж 1. рдлрд╕рд▓ рдХреА рд╕реБрд░рдХреНрд╖рд╛ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдирд┐рд░реЛрдзрдХ рд╡рд┐рдзрд┐рдпрд╛рдБ рддрдерд╛ рдЬреИрд╡ рдирд┐рдпрдВрддреНрд░рдг рдХреНрдпреЛрдВ рдЕрдЪреНрдЫрд╛ рд╕рдордЭрд╛ рдЬрд╛рддрд╛ рд╣реИ?
рдЙрддреНрддрд░- рдкреАрдбрд╝рдХреЛрдВ рдкрд░ рдирд┐рдпрдВрддреНрд░рдг рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдкреНрд░рддрд┐рд░реЛрдзрдХ рдХреНрд╖рдорддрд╛ рд╡рд╛рд▓реА рдХрд┐рд╕реНрдореЛрдВ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рддрдерд╛ рдЧреНрд░реАрд╖реНрдордХрд╛рд▓ рдореЗрдВ рд╣рд▓ рд╕реЗ рдЬреБрддрд╛рдИ рдХреА рдЬрд╛рддреА рд╣реИред рдЧрд╣рд░рд╛рдИ рддрдХ рдЬреБрддрд╛рдИ рдХрд░рдиреЗ рд╕реЗ рдЦрд░рдкрддрд╡рд╛рд░ рддрдерд╛ рдкреАрдХ рдирд╖реНрдЯ рд╣реЛ рдЬрд╛рддреЗ рд╣реИрдВред рдпрд╣ рдПрдХ рдкреНрд░рдХрд╛рд░ рдХреА рдирд┐рд░реЛрдзрдХ рд╡рд┐рдзрд┐ рд╣реИред рдЬреИрд╡ рдирд┐рдпрдВрддреНрд░рдг рд╡рд┐рдзрд┐ рдореЗрдВ рдЬрд╛рдирдмреВрдЭрдХрд░ рдХреАрдЯреЛрдВ рдпрд╛ рдЕрдиреНрдп рдЬреАрд╡реЛрдВ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рдХрд┐рдпрд╛ рдЬрд╛рддрд╛ рд╣реИ рдЬреЛ рдЦрд░-рдкрддрд╡рд╛рд░ рдХреЛ рдЦрд╛рд╕рдХрд░ рдирд╖реНрдЯ рдХрд░ рджреЗрддрд╛ рд╣реИред рдЬреИрд╕реЗ-рдкреНрд░рд┐рдВрдХрд▓реЗ рдкрд┐рдпрд░ рдХреИрдХреНрдЯрд╕ (Prinkly-pear Cactus)
рдЙрдкрд░реНрдпреБрдХреНрдд рд╡рд┐рдзрд┐рдпрд╛рдБ рдЕрдЪреНрдЫреА рдЗрд╕рд▓рд┐рдП рд╣реИрдВ рдХреНрдпреЛрдВрдХрд┐:
- рдкрд░реНрдпрд╛рд╡рд░рдг рдкреНрд░рджреВрд╖рдг рдирд╣реАрдВ рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИред
- рдХрд┐рд╕реА рдЕрдиреНрдп рдкреМрдзреЛрдВ рдФрд░ рдЬрд╛рдирд╡рд░реЛрдВ рдХреЛ рд╣рд╛рдирд┐ рдирд╣реАрдВ рдкрд╣реБрдБрдЪрддреА рд╣реИред
- рдпрд╣ рд╕рд╕реНрддрд╛ рдПрд╡рдВ рд╕рд░рд▓ рддрд░реАрдХрд╛ рд╣реИ рддрдерд╛ рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдХреА рдЧреБрдгрд╡рддреНрддрд╛ рдкреНрд░рднрд╛рд╡рд┐рдд рдирд╣реАрдВ рд╣реЛрддреА рд╣реИред
рдкреНрд░реж 2. рднрдВрдбрд╛рд░рдг рдХреА рдкреНрд░рдХреНрд░рд┐рдпрд╛ рдореЗрдВ рдХреМрди-рд╕реЗ рдХрд╛рд░рдХ рдЕрдирд╛рдЬ рдХреА рд╣рд╛рдирд┐ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдЙрддреНрддрд░рджрд╛рдпреА рд╣реИрдВ?
рдЙрддреНрддрд░- рдЬреИрд╡рд┐рдХ рдХрд╛рд░рдХ-рдХреАрдЯ, рдХреБрдВрддрдХ, рдХрд╡рдХ, рдЪрд┐рдВрдЪрдбрд╝реА рддрдерд╛ рдЬреАрд╡рд╛рдгреБред рдЕрдЬреИрд╡рд┐рдХ рдХрд╛рд░рдХ-рднрдВрдбрд╛рд░рдг рдХреЗ рд╕реНрдерд╛рди рдкрд░ рдЙрдкрдпреБрдХреНрдд рдирдореА рд╡ рддрд╛рдк рдХрд╛ рдЕрднрд╛рд╡ рд╣реЛрдирд╛ред рдпреЗ рдХрд╛рд░рдХ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдХреА рдЧреБрдгрд╡рддреНрддрд╛ рдХреЛ рдЦрд░рд╛рдм рдХрд░рддреЗ рд╣реИрдВред рд╡рдЬрди рдХрдо рдХрд░ рджреЗрддреЗ рд╣реИрдВред рдЕрдВрдХреБрд░рдг рдХреА рдХреНрд╖рдорддрд╛ рдХрдо рдХрд░ рджреЗрддреЗ рд╣реИрдВред рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдХреЛ рдмрджрд░рдВрдЧ рдХрд░ рджреЗрддреЗ рд╣реИрдВред рдпреЗ рд╕рдм рд▓рдХреНрд╖рдг рдмрд╛рдЬрд╝рд╛рд░ рдореЗрдВ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдХреА рдХреАрдордд рдХреЛ рдХрдо рдХрд░ рджреЗрддреЗ рд╣реИрдВред
NCERT рдкрд╛рдареНрдпрдкреБрд╕реНрддрдХ (рдкреГрд╖реНрда рд╕рдВрдЦреНрдпрд╛ 236)
рдкреНрд░реж 1. рдкрд╢реБрдУрдВ рдХреА рдирд╕реНрд▓ рд╕реБрдзрд╛рд░ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдкреНрд░рд╛рдп: рдХреМрди-рд╕реА рд╡рд┐рдзрд┐ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рдХрд┐рдпрд╛ рдЬрд╛рддрд╛ рд╣реИ рдФрд░ рдХреНрдпреЛрдВ?
рдЙрддреНрддрд░- рдкрд╢реБрдУрдВ рдХреА рдирд╕реНрд▓ рд╕реБрдзрд╛рд░ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдкреНрд░рд╛рдпрдГ рд╡рд┐рджреЗрд╢реА рдирд╕реНрд▓реЛрдВ рдФрд░ рджреЗрд╢реА рдирд╕реНрд▓реЛрдВ рдореЗрдВ рд╕рдВрдХрд░рдг (Cross breeding) рдХрд░рд╛рдпрд╛ рдЬрд╛рддрд╛ рд╣реИред рд╡рд┐рджреЗрд╢реА рдирд╕реНрд▓реЛрдВ; рдЬреИрд╕реЗ-рдЬрд░реНрд╕реА, рдмреНрд░реЙрдЙрди рд╕реНрд╡рд┐рд╕ рдореЗрдВ рджреБрдЧреНрдз рд╕реНрд░рд╡рдг рдХрд╛рд▓ рд▓рдВрдмрд╛ (Prolonged Period of Lactation) рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИ рдЬрдмрдХрд┐ рджреЗрд╢реА рдирд╕реНрд▓реЛрдВ; рдЬреИрд╕реЗ-рд░реЗрдбрд╕рд┐рдВрдзреА, рд╕рд╛рд╣реАрд╡рд╛рд▓ рдореЗрдВ рд░реЛрдЧ рдкреНрд░рддрд┐рд░реЛрдзрдХ рдХреНрд╖рдорддрд╛ рдмрд╣реБрдд рдЕрдзрд┐рдХ рд╣реЛрддреА рд╣реИред рдЕрдд: рдЗрдирдХреЗ рд╕рдВрдХрд░рдг рд╕реЗ рдПрдХ рдирдИ рд╕рдВрддрддрд┐ рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рд╣реЛрддреА рд╣реИ рдЬрд┐рд╕рдореЗрдВ рджреЛрдиреЛрдВ рдкреНрд░рдХрд╛рд░ рдХреЗ рдРрдЪреНрдЫрд┐рдХ рдЧреБрдг (рд░реЛрдЧ рдкреНрд░рддрд┐рд░реЛрдзрдХ рдХреНрд╖рдорддрд╛ рд╡ рд▓рдВрдмрд╛ рджреБрдЧреНрдзрд╕реНрд░рд╡рдг рдХрд╛рд▓) рд╣реЛрдВрдЧреЗред
NCERT рдкрд╛рдареНрдпрдкреБрд╕реНрддрдХ (рдкреГрд╖реНрда рд╕рдВрдЦреНрдпрд╛ 237)
рдкреНрд░реж 1. рдирд┐рдореНрдирд▓рд┐рдЦрд┐рдд рдХрдерди рдХреА рд╡рд┐рд╡реЗрдЪрдирд╛ рдХреАрдЬрд┐рдП тАЬрдпрд╣ рд░реБрдЪрд┐рдХрд░ рд╣реИ рдХрд┐ рднрд╛рд░рдд рдореЗрдВ рдХреБрдХреНрдХреБрдЯ, рдЕрд▓реНрдк рд░реЗрд╢реЗ рдХреЗ рдЦрд╛рджреНрдп рдкрджрд╛рд░реНрдереЛрдВ рдХреЛ рдЙрдЪреНрдЪ рдкреЛрд╖рдХрддрд╛ рд╡рд╛рд▓реЗ рдкрд╢реБ рдкреНрд░реЛрдЯреАрди рдЖрд╣рд╛рд░ рдореЗрдВ рдкрд░рд┐рд╡рд░реНрддрди рдХрд░рдиреЗ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рд╕рдмрд╕реЗ рдЕрдзрд┐рдХ рд╕рдХреНрд╖рдо рд╣реИрдВред рдЕрд▓реНрдк рд░реЗрд╢реЗ рдХреЗ рдЦрд╛рджреНрдп рдкрджрд╛рд░реНрде рдордиреБрд╖реНрдпреЛрдВ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдЙрдкрдпреБрдХреНрдд рдирд╣реАрдВ рд╣реЛрддреЗ рд╣реИрдВредтАЭ
рдЙрддреНрддрд░- рдкрд╛рд▓реНрдЯреНрд░реА рдлрд╛рд░реНрдо рдореЗрдВ рдХреБрдХреНрдХреБрдЯ рдРрд╕реЗ рдХреГрд╖рд┐ рдЙрддреНрдкрд╛рджреЛрдВ рдХреЛ рдЖрд╣рд╛рд░ рдХреЗ рд░реВрдк рдореЗрдВ рдкреНрд░рдпреЛрдЧ рдХрд░рддреЗ рд╣реИрдВ рдЬреЛ рдордиреБрд╖реНрдпреЛрдВ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдЙрдкрдпреБрдХреНрдд рдирд╣реАрдВ рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИ; рдЬреИрд╕реЗ тАУ рдЪрд╛рд╡рд▓ рдХреЗ рджрд╛рдиреЗ, рдЬреНрд╡рд╛рд░, рдмрд╛рдЬрд░рд╛ рдЖрджрд┐ рдХреЗ рджрд▓реЗ рд╣реБрдП рджрд╛рдиреЗред рдХреБрдХреНрдХреБрдЯ рдЗрдиреНрд╣реЗрдВ рдЦрд╛рдХрд░ рдЕрдВрдбреЛрдВ рдФрд░ рдорд╛рдВрд╕ рдореЗрдВ рд╕рдВрд╢реНрд▓реЗрд╖рдг рдХрд░ рджреЗрддреЗ рд╣реИрдВ рдЬреЛ рдЙрдЪреНрдЪ рдХреЛрдЯрд┐ рдХреЗ рдкрд╢реБ рдкреНрд░реЛрдЯреАрди рд╣реЛрддреЗ рд╣реИрдВред
NCERT рдкрд╛рдареНрдпрдкреБрд╕реНрддрдХ (рдкреГрд╖реНрда рд╕рдВрдЦреНрдпрд╛ 238)
рдкреНрд░реж 1. рдкрд╢реБрдкрд╛рд▓рди рддрдерд╛ рдХреБрдХреНрдХреБрдЯ рдкрд╛рд▓рди рдХреЗ рдкреНрд░рдмрдВрдзрди рдкреНрд░рдгрд╛рд▓реА рдореЗрдВ рдХреНрдпреЛ рд╕рдорд╛рдирддрд╛ рд╣реИ?
рдЙрддреНрддрд░- рдкрд╢реБрдкрд╛рд▓рди рддрдерд╛ рдХреБрдХреНрдХреБрдЯ рдкрд╛рд▓рди рдХреЗ рдкреНрд░рдмрдВрдзрди рдкреНрд░рдгрд╛рд▓реА рдореЗрдВ рдирд┐рдореНрдирд▓рд┐рдЦрд┐рдд рд╕рдорд╛рдирддрд╛рдПрдБ рд╣реИрдВ
- рдЙрдЪрд┐рдд рд╕рдлрд╛рдИ рддрдерд╛ рдЖрд╡рд╛рд╕ рдХреА рд╡реНрдпрд╡рд╕реНрдерд╛ рд╣реЛрдиреА рдЪрд╛рд╣рд┐рдПред рдЙрдирдХрд╛ рдЖрд╡рд╛рд╕ рдЫрддрджрд╛рд░ рдПрд╡рдВ рд░реЛрд╢рдирджрд╛рдирдпреБрдХреНрдд рд╣реЛрдирд╛ рдЪрд╛рд╣рд┐рдПред рдЖрд╡рд╛рд╕ рдХрд╛ рдлрд╝рд░реНрд╢ рдврд▓рд╡рд╛рдБ рд╣реЛрдирд╛ рдЪрд╛рд╣рд┐рдП рдЬрд┐рд╕рд╕реЗ рдХрд┐ рд╡рд╣ рд╕рд╛рдл рдФрд░ рд╕реВрдЦрд╛ рд░рд╣реЗред
- рдЙрдЪрд┐рдд рдЖрд╣рд╛рд░ рдХреА рд╡реНрдпрд╡рд╕реНрдерд╛ рд╣реЛрдиреА рдЪрд╛рд╣рд┐рдПред
- рд╕рдВрдХреНрд░рд╛рдордХ рд░реЛрдЧреЛрдВ рд╕реЗ рдмрдЪрд╛рдиреЗ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдЯреАрдХрд╛ рд▓рдЧрд╡рд╛рдирд╛ рдЪрд╛рд╣рд┐рдП рддрд╛рдХрд┐ рд╡рд╛рдпрд░рд╕, рдмреИрдХреНрдЯреАрд░рд┐рдпрд╛, рдХрд╡рдХ рд╕реЗ рд╣реЛрдиреЗ рд╡рд╛рд▓реА рдмреАрдорд╛рд░рд┐рдпреЛрдВ рд╕реЗ рд╕реБрд░рдХреНрд╖рд╛ рд╣реЛ рд╕рдХреЗред
- рддрд╛рдкрдорд╛рди рдирд┐рдпрдВрддреНрд░рдг рдХреА рд╡реНрдпрд╡рд╕реНрдерд╛ рд╣реЛрдиреА рдЪрд╛рд╣рд┐рдПред
- рд░реЛрдЧреЛрдВ рддрдерд╛ рдкреАрдбрд╝рдХреЛрдВ рдкрд░ рдирд┐рдпрдВрддреНрд░рдг рддрдерд╛ рдЙрдирд╕реЗ рдмрдЪрд╛рд╡ рддрдерд╛ рд░реЛрдЧрд╛рдгреБрдирд╛рд╢реА рдкрджрд╛рд░реНрдереЛрдВ рдХрд╛ рдЫрд┐рдбрд╝рдХрд╛рд╡ рдХрд░рдирд╛ рдЪрд╛рд╣рд┐рдПред
рдкреНрд░реж 2. рдмреНрд░реМрд▓рд░ рддрдерд╛ рдЕрдВрдбреЗ рджреЗрдиреЗ рд╡рд╛рд▓реА рд▓реЗрдпрд░ рдореЗрдВ рдХреНрдпрд╛ рдЕрдВрддрд░ рд╣реИ? рдЗрдирдХреЗ рдкреНрд░рдмрдВрдзрди рдХреЗ рдЕрдВрддрд░ рдХреЛ рднреА рд╕реНрдкрд╖реНрдЯ рдХрд░реЗрдВред
рдЙрддреНрддрд░-


NCERT рдкрд╛рдареНрдпрдкреБрд╕реНрддрдХ (рдкреГрд╖реНрда рд╕рдВрдЦреНрдпрд╛ 239)
рдкреНрд░реж 1. рдордЫрд▓рд┐рдпрд╛рдБ рдХреИрд╕реЗ рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рдХрд░рддреЗ рд╣реИрдВ?
рдЙрддреНрддрд░- рдордЫрд▓рд┐рдпрд╛рдБ рджреЛ рддрд░реАрдХреЗ рд╕реЗ рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рдХреА рдЬрд╛рддреА рд╣реИрдВ
- рдкреНрд░рд╛рдХреГрддрд┐рдХ рд╕реНрд░реЛрдд (рдЬрд┐рд╕реЗ рдордЫрд▓реА рдкрдХрдбрд╝рдирд╛ рдХрд╣рддреЗ рд╣реИрдВ) рдордЫрд▓рд┐рдпрд╛рдБ рдХреЗ рдЬрд▓-рд╕реНрд░реЛрдд рд╕рдореБрджреНрд░реА рдЬрд▓ рддрдерд╛ рддрд╛рдЬрд╝рд╛ рдЬрд▓ (рдЕрд▓рд╡рдгреАрдп рдЬрд▓) рд╣реИрдВред рдЕрд▓рд╡рдгреАрдп рдЬрд▓ рдирджрд┐рдпреЛрдВ, рдирд╣рд░реЛрдВ рддрдерд╛ рддрд╛рд▓рд╛рдмреЛрдВ рдореЗрдВ рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИред
- рдордЫрд▓реА рдкрд╛рд▓рди (рдпрд╛ рдордЫрд▓реА рд╕рдВрд╡рд░реНрдзрди)
рдЕрддрдГ рдордЫрд▓реА рдкрдХрдбрд╝рдирд╛ рддрдерд╛ рдордЫрд▓реА рд╕рдВрд╡рд░реНрдзрди рд╕рдореБрджреНрд░ рддрдерд╛ рддрд╛рдЬреЗ рдЬрд▓ рдкрд╛рд░рд┐рд╕реНрдерд┐рддрд┐рдХ рддрдВрддреНрд░реЛрдВ рдореЗрдВ рдХрд┐рдпрд╛ рдЬрд╛ рд╕рдХрддрд╛ рд╣реИред
рдкреНрд░реж 2. рдорд┐рд╢реНрд░рд┐рдд рдордЫрд▓реА рд╕рдВрд╡рд░реНрдзрди рдХреЗ рдХреНрдпрд╛ рд▓рд╛рдн рд╣реИрдВ?
рдЙрддреНрддрд░- рдорд┐рд╢реНрд░рд┐рдд рдордЫрд▓реА рд╕рдВрд╡рд░реНрдзрди рд╕реЗ рдирд┐рдореНрдирд▓рд┐рдЦрд┐рдд рд▓рд╛рдн рд╣реИрдВ
- рдЗрд╕ рдкреНрд░рдХреНрд░рд┐рдпрд╛ рдореЗрдВ рджреЗрд╢реА рддрдерд╛ рдЖрдпрд╛рддрд┐рдд рдкреНрд░рдХрд╛рд░ рдХреА рдордЫрд▓рд┐рдпрд╛рдБ рдПрдХ рд╕рд╛рде рд░рд╣рддреА рд╣реИрдВред
- рдПрдХ рд╣реА рддрдВрддреНрд░ рдореЗрдВ рдПрдХ рд╣реА рддрд╛рд▓рд╛рдм рдореЗрдВ 5 рдЕрдерд╡рд╛ 6 рдордЫрд▓рд┐рдпреЛрдВ рдХреА рд╕реНрдкреАрд╢реАрдЬ рдХрд╛ рдкреНрд░рдпреЛрдЧ рдХрд┐рдпрд╛ рдЬрд╛рддрд╛ рд╣реИред
- рдРрд╕реА рдордЫрд▓рд┐рдпреЛрдВ рдХреЛ рдЪреБрдирд╛ рдЬрд╛рддрд╛ рд╣реИ рдЬрд┐рдирдореЗрдВ рдЖрд╣рд╛рд░ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдкреНрд░рддрд┐рд╕реНрдкрд░реНрдзрд╛ рди рд╣реЛ рдЕрдерд╡рд╛ рдЙрдирдХреЗ рдЖрд╣рд╛рд░ рднрд┐рдиреНрди-рднрд┐рдиреНрди рд╣реЛрдВред
- рддрд╛рд▓рд╛рдм рдХреЗ рдкреНрд░рддреНрдпреЗрдХ рднрд╛рдЧ рдореЗрдВ рдЙрдкрд▓рдмреНрдз рдЖрд╣рд╛рд░ рдХрд╛ рдкреНрд░рдпреЛрдЧ рд╣реЛ рдЬрд╛рддрд╛ рд╣реИ; рдЬреИрд╕реЗ-рдХрдЯрд▓рд╛-рдЬрд▓ рдХреА рд╕рдд рд╕реЗ, рд░реЗрд╣реБ-рддрд╛рд▓рд╛рдм рдХреЗ рдордзреНрдп рдХреНрд╖реЗрддреНрд░ рд╕реЗ, рдореГрдЧрд▓ рддрдерд╛ рдХреЙрдорди рдХрд╛рд░реНрдк-рддрд╛рд▓рд╛рдм рдХреА рддрд▓реА рд╕реЗ рднреЛрдЬрди рд▓реЗрддреА рд╣реИрдВред рдЧреНрд░рд╛рд╕ рдХрд╛рд░реНрдк рдЦрд░-рдкрддрд╡рд╛рд░ рдЦрд╛рддреА рд╣реИрдВред
- рдЕрддрдГ рдпреЗ рдордЫрд▓рд┐рдпрд╛рдБ рд╕рд╛рде-рд╕рд╛рде рд░рд╣рддреЗ рд╣реБрдП рднреА рдмрд┐рдирд╛ рд╕реНрдкрд░реНрдзрд╛ рдХреЗ рдЕрдкрдирд╛-рдЕрдкрдирд╛ рдЖрд╣рд╛рд░ рд▓реЗрддреА рд╣реИрдВред рдЗрд╕рд╕реЗ рддрд╛рд▓рд╛рдм рд╕реЗ рдордЫрд▓реА рдХреЗ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдореЗрдВ рд╡реГрджреНрдзрд┐ рд╣реЛрддреА рд╣реИред
NCERT рдкрд╛рдареНрдпрдкреБрд╕реНрддрдХ (рдкреГрд╖реНрда рд╕рдВрдЦреНрдпрд╛ 240)
рдкреНрд░реж 1. рдордзреБ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдкреНрд░рдпреБрдХреНрдд рдордзреБрдордХреНрдЦреА рдореЗрдВ рдХреМрди-рд╕реЗ рдРрдЪреНрдЫрд┐рдХ рдЧреБрдг рд╣реЛрдиреЗ рдЪрд╛рд╣рд┐рдП?
рдЙрддреНрддрд░- рдордзреБ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдкреНрд░рдпреБрдХреНрдд рдордзреБрдордХреНрдЦреА рдореЗрдВ рдирд┐рдореНрдирд▓рд┐рдЦрд┐рдд рдЧреБрдг рд╣реЛрдиреЗ рдЪрд╛рд╣рд┐рдП
- рдЗрдирдореЗрдВ рдордзреБ рдПрдХрддреНрд░ рдХрд░рдиреЗ рдХреА рдХреНрд╖рдорддрд╛ рдЕрдзрд┐рдХ рд╣реЛред
- рд╡реЗ рдбрдВрдХ рдХрдо рдорд╛рд░реЗрдВред
- рд╡реЗ рдирд┐рд░реНрдзрд╛рд░рд┐рдд рдЫрддреНрддреЗ рдореЗрдВ рдХрд╛рдлреА рд╕рдордп рддрдХ рд░рд╣реЗрдВ рдФрд░ рдкреНрд░рдЬрдирди рддреАрд╡реНрд░рддрд╛ рд╕реЗ рдХрд░реЗрдВред
рдкреНрд░реж 2. рдЪрд░рд╛рдЧрд╛рд╣ рдХреНрдпрд╛ рд╣реИ рдФрд░ рдпреЗ рдордзреБ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рд╕реЗ рдХреИрд╕реЗ рд╕рдВрдмрдВрдзрд┐рдд рд╣реИ?
рдЙрддреНрддрд░- рдЪрд░рд╛рдЧрд╛рд╣ рд╡реЗ рд╕реНрдерд╛рди рд╣реИрдВ рдЬрд╣рд╛рдБ рдмрд╣реБрдд рд╕рд╛рд░реЗ рдлреВрд▓реЛрдВ рдХреА рдХреНрдпрд╛рд░рд┐рдпрд╛рдБ рд╣реЛрддреА рд╣реИрдВ рдЬрд┐рдирд╕реЗ рдордзреБрдордХреНрдЦрд┐рдпрд╛рдБ рдлреВрд▓реЛрдВ рд╕реЗ рдордХрд░рдВрдж рддрдерд╛ рдкрд░рд╛рдЧ рдПрдХрддреНрд░ рдХрд░рддреА рд╣реИрдВред рдЪрд░рд╛рдЧрд╛рд╣ рдХреА рдкрд░реНрдпрд╛рдкреНрдд рдЙрдкрд▓рдмреНрдзрддрд╛ рдордзреБрдордХреНрдЦрд┐рдпреЛрдВ рдХреЛ рдЕрдзрд┐рдХ рдорд╛рддреНрд░рд╛ рдореЗрдВ рд╢рд╣рдж рджреЗрддреА рд╣реИ рддрдерд╛ рдлреВрд▓реЛрдВ рдХреА рдХрд┐рд╕реНрдореЗрдВ рдордзреБ рдХреА рдЧреБрдгрд╡рддреНрддрд╛ рдПрд╡рдВ рд╕реНрд╡рд╛рдж рдХреЛ рдирд┐рд░реНрдзрд╛рд░рд┐рдд рдХрд░рддреА рд╣реИрдВред рдЗрд╕рд▓рд┐рдП рдЬрд┐рддрдиреЗ рдЕрдзрд┐рдХ рдкреНрд░рдХрд╛рд░ рдХреЗ рдлреВрд▓ рд╣реЛрдВрдЧреЗ, рдЙрддрдиреА рд╣реА рдХрд┐рд╕реНрдореЗрдВ рдордзреБ рдХреЗ рд╕реНрд╡рд╛рдж рдХреА рднреА рд╣реЛрдВрдЧреАред рдЕрддрдГ рдордзреБ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдХрд╛ рдЪрд░рд╛рдЧрд╛рд╣ рд╕реЗ рд╕рдВрдмрдВрдз рд╣реИред
рдкрд╛рдареНрдпрдкреБрд╕реНрддрдХ рд╕реЗ рд╣рд▓ рдкреНрд░рд╢реНрди (NCERT TEXTBOOK QUESTIONS SOLVED)
рдкреНрд░реж 1. рд╕рд▓ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдХреА рдПрдХ рд╡рд┐рдзрд┐ рдХрд╛ рд╡рд░реНрдгрди рдХрд░реЛ рдЬрд┐рд╕рд╕реЗ рдЕрдзрд┐рдХ рдкреИрджрд╛рд╡рд╛рд░ рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рд╣реЛ рд╕рдХреЗред
рдЙрддреНрддрд░- рдЕрдзрд┐рдХ рдкреИрджрд╛рд╡рд╛рд░ рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рдХрд░рдиреЗ рдХреА рдПрдХ рд╡рд┐рдзрд┐ рдлрд╕рд▓ рдЪрдХреНрд░ (Crop Rotation) рд╣реИред рдЗрд╕ рд╡рд┐рдзрд┐ рдореЗрдВ рдХреНрд░рдорд╡рд╛рд░ рдкреВрд░реНрд╡ рдирд┐рдпреЛрдЬрд┐рдд рдХрд╛рд░реНрдпрдХреНрд░рдо рдХреЗ рдЕрдиреБрд╕рд╛рд░ рдХрд┐рд╕реА рдЦреЗрдд рдореЗрдВ рд╡рд┐рднрд┐рдиреНрди рдкреНрд░рдХрд╛рд░ рдХреА рдлрд╕рд▓реЗрдВ рдЙрдЧрд╛рдИ рдЬрд╛рддреА рд╣реИрдВред рдкрд░рд┐рдкрдХреНрд╡рди рдХрд╛рд▓ рдХреЗ рдЖрдзрд╛рд░ рдкрд░ рд╡рд┐рднрд┐рдиреНрди рдлрд╕рд▓ рд╕рдореНрдорд┐рд╢реНрд░рдг (Crop Combinations) рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдлрд╕рд▓ рдЪрдХреНрд░ рдЕрдкрдирд╛рдпрд╛ рдЬрд╛рддрд╛ рд╣реИред рдПрдХ рдХрдЯрд╛рдИ рдХреЗ рдмрд╛рдж рджреВрд╕рд░реА рдХреМрди-рд╕реА рдлрд╕рд▓ рдЙрдЧрд╛рдИ рдЬрд╛рдП, рдпрд╣ рдирдореА рддрдерд╛ рд╕рд┐рдВрдЪрд╛рдИ рдХреА рдЙрдкрд▓рдмреНрдзрддрд╛ рдкрд░ рдирд┐рд░реНрднрд░ рдХрд░рддрд╛ рд╣реИред рдпрджрд┐ рдлрд╕рд▓ рдЪрдХреНрд░ рдЙрдЪрд┐рдд рдврдВрдЧ рд╕реЗ рдЕрдкрдирд╛рдпрд╛ рдЬрд╛рдП рддреЛ рд╡рд░реНрд╖ рдореЗрдВ рджреЛ рдпрд╛ рддреАрди рдлрд╕рд▓реЛрдВ рд╕реЗ рдЕрдЪреНрдЫрд╛ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рдХрд┐рдпрд╛ рдЬрд╛ рд╕рдХрддрд╛ рд╣реИред рдпрд╣ рд╡рд┐рдзрд┐ рдЗрд╕ рд╕рд┐рджреНрдзрд╛рдиреНрдд рдкрд░ рдЖрдзрд╛рд░рд┐рдд рд╣реИ. рдХрд┐ рдпрджрд┐ рд▓рдЧрд╛рддрд╛рд░ рдПрдХ рд╣реА рдЦреЗрдд рдореЗрдВ рдПрдХ рд╣реА рдлрд╕рд▓ рдЙрдЧрд╛рдИ рдЬрд╛рдП рддреЛ рдЙрд╕рдореЗрдВ рдПрдХ рд╡рд┐рд╢реЗрд╖ рдкреНрд░рдХрд╛рд░ рдХреЗ рдЦрдирд┐рдЬ рдХреА рдХрдореА рд╣реЛ рдЬрд╛рддреА рд╣реИ рддрдерд╛ рдЕрдиреЗрдХ рд░реЛрдЧ рддрдерд╛ рдкреАрдбрд╝рдХ рдлрд╕рд▓ рдХреЛ рдирд╖реНрдЯ рдХрд░ рджреЗрддреЗ рд╣реИрдВ; рдЬреИрд╕реЗ-рдордХреНрдХрд╛ , рд╕рд░рд╕реЛрдВ, рдзрд╛рди, рдЧреЗрд╣реВрдВ рдЖрджрд┐ред
рдкреНрд░реж 2. рдЦреЗрддреЛрдВ рдореЗрдВ рдЦрд╛рдж рддрдерд╛ рдЙрд░реНрд╡рд░рдХ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рдХреНрдпреЛрдВ рдХрд░рддреЗ рд╣реИрдВ?
рдЙрддреНрддрд░- рдЦреЗрддреЛрдВ рдореЗрдВ рдЦрд╛рдж рддрдерд╛ рдЙрд░реНрд╡рд░рдХ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рдХрд░рдиреЗ рдкрд░ рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдХреА рдЙрд░реНрд╡рд░рддрд╛ рдмрдврд╝ рдЬрд╛рддреА рд╣реИ, рдлрд╕рд▓ рдХреА рдЙрддреНрдкрд╛рджрдХрддрд╛ рдореЗрдВ рд╡реГрджреНрдзрд┐ рд╣реЛрддреА рд╣реИ рдХреНрдпреЛрдВрдХрд┐ рдкреЛрд╖рдХреЛрдВ рдХреА рдХрдореА рдХреЗ рдХрд╛рд░рдг рдкреМрдзреЛрдВ рдХреА рд╢рд╛рд░реАрд░рд┐рдХ рдкреНрд░рдХреНрд░рд┐рдпрд╛рдУрдВ рд╕рд╣рд┐рдд рдЬрдирди, рд╡реГрджреНрдзрд┐ рддрдерд╛ рд░реЛрдЧреЛрдВ рдХреЗ рдкреНрд░рддрд┐ рдкреНрд░рд╡реГрддреНрддрд┐ рдкрд░ рдкреНрд░рднрд╛рд╡ рдкрдбрд╝рддрд╛ рд╣реИред рдЕрддрдГ рдЦрд╛рдж рддрдерд╛ рдЙрд░реНрд╡рд░рдХ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рдХрд░рдиреЗ рдкрд░ рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдореЗрдВ рд╡рд╛рдВрдЫрд┐рдд рдкреЛрд╖рдХреЛрдВ рдХреА рдкреВрд░реНрддрд┐ рд╣реЛ рдЬрд╛рддреА рд╣реИ рддрдерд╛ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдЕрдзрд┐рдХ рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИред
рдкреНрд░реж 3. рдЕрдВрддрд░рд╛рдлрд╕рд▓реАрдХрд░рдг рддрдерд╛ рдлрд╕рд▓ рдЪрдХреНрд░ рдХреЗ рдХреНрдпрд╛ рд▓рд╛рдн рд╣реИрдВ?
рдЙрддреНрддрд░- рдЕрдВрддрд░рд╛рдлрд╕рд▓реАрдХрд░рдг рд╕реЗ рд▓рд╛рдн (Advantages of using intercropping):
- рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдХреА рдЙрд░реНрд╡рд░рддрд╛ рдмрд░рдХрд░рд╛рд░ рд░рд╣рддреА рд╣реИред
- рдЗрд╕ рд╡рд┐рдзрд┐ рджреНрд╡рд╛рд░рд╛ рдкреАрдбрд╝рдХ рд╡ рд░реЛрдЧреЛрдВ рдХреЛ рдПрдХ рдкреНрд░рдХрд╛рд░ рдХреА рдлрд╕рд▓ рдХреЗ рд╕рднреА рдкреМрдзреЛрдВ рдореЗрдВ рдлреИрд▓рдиреЗ рд╕реЗ рд░реЛрдХрд╛ рдЬрд╛ рд╕рдХрддрд╛ рд╣реИред
- рджреЛ рднрд┐рдиреНрди рдкреНрд░рдХрд╛рд░ рдХреА рдлрд╕рд▓ рдЖрд╕рд╛рдиреА рд╕реЗ рдмреЛрдИ рддрдерд╛ рдХрд╛рдЯреА рдЬрд╛ рд╕рдХрддреА рд╣реИрдВред
- рдкреНрд░рддрд┐ рдЗрдХрд╛рдИ рдХреНрд╖реЗрддреНрд░рдлрд▓ рдореЗрдВ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдЕрдзрд┐рдХ рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИ рдХреНрдпреЛрдВрдХрд┐ рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдХреА рдЙрд░реНрд╡рд░рддрд╛ рдмрдврд╝рддреА рд╣реИред
- рджреЛ рднрд┐рдиреНрди рдкреНрд░рдХрд╛рд░ рдХреА рдлрд╕рд▓реЛрдВ рдХреЛ рдкреЛрд╖рдХ рддрддреНрддреНрд╡реЛрдВ рдХреА рдЖрд╡рд╢реНрдпрдХрддрд╛рдПрдБ рднрд┐рдиреНрди-рднрд┐рдиреНрди рд╣реЛрдиреЗ рдХреЗ рдХрд╛рд░рдг рдкреЛрд╖рдХреЛрдВ рдХрд╛ рдЕрдзрд┐рдХрддрдо рдЙрдкрдпреЛрдЧ рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИред
- рдкреНрд░рд╛рдХреГрддрд┐рдХ рд╕рдВрд╕рд╛рдзрдиреЛрдВ-рд╕реВрд░реНрдп рдХрд╛ рдкреНрд░рдХрд╛рд╢, рднреВрдорд┐ рддрдерд╛ рдЬрд▓ рдХрд╛ рдЕрдЪреНрдЫрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИред
- рд╢реНрд░рдо рддрдерд╛ рд╕рдордп рдХреА рдмрдЪрдд рд╣реЛрддреА рд╣реИред
- рдореГрджрд╛ рдЕрдкрд░рджрди рдирд╣реАрдВ рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИред
тАШрдлрд╕рд▓ рдЪрдХреНрд░ рд╕реЗ рд▓рд╛рдн (Advantages of Using Crop Rotation) :
- рдЗрд╕рд╕реЗ рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдХреА рдЙрд░реНрд╡рд░рддрд╛ рдмрдврд╝рддреА рд╣реИред
- рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдореЗрдВ рдХрд┐рд╕реА рдЦрд╛рд╕ рдкреНрд░рдХрд╛рд░ рдХреЗ рдкреЛрд╖рдХ рддрддреНрддреНрд╡ рдХреА рдХрдореА рдирд╣реАрдВ рд╣реЛрддреА рд╣реИред
- рджрд▓рд╣рдиреА рдлрд╕рд▓реЗрдВ рдмреЛрдиреЗ рд╕реЗ рдорд┐рдЯреНрдЯреА рдореЗрдВ рдирд╛рдЗрдЯреНрд░реЛрдЬрди рдХреА рд╡реГрджреНрдзрд┐ рд╣реЛрддреА рд╣реИред
- рдлрд╕рд▓ рдЪрдХреНрд░ рдЦрд░-рдкрддрд╡рд╛рд░ рдХреЛ рдирд┐рдпрдВрддреНрд░рд┐рдд рдХрд░рдиреЗ рдореЗрдВ рд╕рд╣рд╛рдпрдХ рд╣реЛрддреЗ рд╣реИрдВред
- рдлрд╕рд▓реЛрдВ рдореЗрдВ рд░реЛрдЧ рд╡реГрджреНрдзрд┐ рддрдерд╛ рдкреАрдбрд╝рдХреЛрдВ рд╕реЗ рд╕рдВрдХреНрд░рдордг рдореЗрдВ рдХрдореА рдЖрддреА рд╣реИред
- рдлрд╕рд▓ рдХреА рдЙрд░реНрд╡рд░рддрд╛ рдмрдврд╝рдиреЗ рдкрд░ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдЕрдЪреНрдЫрд╛ рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИред
рдкреНрд░реж 4. рдЖрдиреБрд╡рд╛рдВрд╢рд┐рдХ рдлреЗрд░рдмрджрд▓ рдХреНрдпрд╛ рд╣реИрдВ? рдХреГрд╖рд┐ рдкреНрд░рдгрд╛рд▓рд┐рдпреЛрдВ рдореЗрдВ рдпреЗ рдХреИрд╕реЗ рдЙрдкрдпреЛрдЧреА рд╣реИрдВ?
рдЙрддреНрддрд░- рд╡рд╣ рдлрд╕рд▓ рдЬрд┐рд╕реЗ рд╡рд╛рдВрдЫрд┐рдд рд▓рдХреНрд╖рдг рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рдХрд░рдиреЗ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдХрд┐рд╕реА рджреВрд╕рд░реЗ рд╕реНрд░реЛрдд рд╕реЗ рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рдЬреАрди рдХреЛ рдкреНрд░рд╡реЗрд╢ рдХрд░рд╛рдХрд░ рд╡рд┐рдХрд╕рд┐рдд рдХрд┐рдпрд╛ рдЧрдпрд╛ рд╣реЛ, рдЖрдиреБрд╡рдВрд╢рд┐рдХ рд░реВрдкрд╛рдВрддрд░рд┐рдд (рдлреЗрд░рдмрджрд▓) (Genetic Manipulation) рдлрд╕рд▓ рдХрд╣рд▓рд╛рддреА рд╣реИред рдХреГрд╖рд┐ рдкреНрд░рдгрд╛рд▓реА рдореЗрдВ рдпрд╣ рдирд┐рдореНрдирд▓рд┐рдЦрд┐рдд рдХрд╛рд░рдгреЛрдВ рд╕реЗ рдЙрдкрдпреЛрдЧреА рд╣реИ
- рдЙрдЪреНрдЪ рдЙрддреНрдкрд╛рджрдХрддрд╛ред
- рдЙрдиреНрдирдд рдХрд┐рд╕реНрдореЗрдВред
- рдЬреИрд╡рд┐рдХ рддрдерд╛ рдЕрдЬреИрд╡рд┐рдХ рдкреНрд░рддрд┐рд░реЛрдзреА рд╣реЛрддреА рд╣реИред
- рдлрд╕рд▓ рдореЗрдВ рд╡реНрдпрд╛рдкрдХ рдЕрдиреБрдХреВрд▓рддрд╛ рд╣реЛрддреА рд╣реИред
- рдЗрд╕рдХреЗ рдкрд░рд┐рдкрдХреНрд╡рди рдХрд╛рд▓ рдореЗрдВ рдкрд░рд┐рд╡рд░реНрддрди рдХрд┐рдпрд╛ рдЬрд╛ рд╕рдХрддрд╛ рд╣реИред рдлрд╕рд▓ рдЙрдЧрд╛рдиреЗ рд╕реЗ рдХрдЯрд╛рдИ рддрдХ рдХрдо рд╕реЗ рдХрдо рд╕рдордп рд▓рдЧрдирд╛ рдЖрд░реНрдерд┐рдХ рджреГрд╖реНрдЯрд┐ рд╕реЗ рдЕрдЪреНрдЫрд╛ рд╣реИред
- рдлрд╕рд▓ рдореЗрдВ рдРрдЪреНрдЫрд┐рдХ рд╕рд╕реНрдп рд╡рд┐рдЬреНрдЮрд╛рди рдЧреБрдг рд▓рд╛рдиреЗ рд╕реЗ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдЕрдзрд┐рдХ рд╣реЛрддрд╛ рд╣реИ; рдЬреИрд╕реЗ-рдЕрдирд╛рдЬ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдмреМрдиреЗ рдкреМрдзреЗ рдЙрдкрдпреБрдХреНрдд рд╣реИрдВред
рдкреНрд░реж 5. рднрдВрдбрд╛рд░ рдЧреГрд╣реЛрдВ (рдЧреЛрджрд╛рдореЛрдВ) рдореЗрдВ рдЕрдирд╛рдЬ рдХреА рд╣рд╛рдирд┐ рдХреИрд╕реЗ рд╣реЛрддреА рд╣реИ?
рдЙрддреНрддрд░- рднрдВрдбрд╛рд░ рдЧреГрд╣реЛрдВ (рдЧреЛрджрд╛рдореЛрдВ) рдореЗрдВ рдЕрдирд╛рдЬ рдХреА рд╣рд╛рдирд┐ рдореБрдЦреНрдпрддрдГ рджреЛ рдХрд╛рд░рдХреЛрдВ рд╕реЗ рд╣реЛрддреА рд╣реИ
- рдЕрдЬреИрд╡рд┐рдХ рдХрд╛рд░рдХ : рдЕрдирд╛рдЬ рдореЗрдВ рдЙрдкрдпреБрдХреНрдд рдирдореА рдХрд╛ рдЕрднрд╛рд╡ рд╣реЛрдирд╛, рднрдВрдбрд╛рд░рдг рдХреЗ рд╕реНрдерд╛рди рдкрд░ рдЙрдкрдпреБрдХреНрдд рдирдореА рдФрд░ рддрд╛рдкрдорд╛рди рдХрд╛ рдЕрднрд╛рд╡ рд╣реЛрдирд╛, рд╡рд╛рдпреБ рдореЗрдВ рдЖрд░реНрджреНрд░рдд рдЕрдзрд┐рдХ рд╣реЛрдирд╛ред
- рдЬреИрд╡рд┐рдХ рдХрд╛рд░рдХ : рдЗрд╕рдХреЗ рдЕрдВрддрд░реНрдЧрдд рдХреАрдЯ, рдХреБрдВрддрдХ (Rodents), рдХрд╡рдХ, рдЪрд┐рдВрдЪрдбрд╝реА (Mites) рддрдерд╛ рдЬреАрд╡рд╛рдгреБ (Bacteria) рдЖрддреЗ рд╣реИрдВред
рдкреНрд░реж 6. рдХрд┐рд╕рд╛рдиреЛрдВ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдкрд╢реБрдкрд╛рд▓рди рдкреНрд░рдгрд╛рд▓рд┐рдпрд╛рдБ рдХреИрд╕реЗ рд▓рд╛рднрджрд╛рдпрдХ рд╣реИрдВ?
рдЙрддреНрддрд░- рдХрд┐рд╕рд╛рдиреЛрдВ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдкрд╢реБрдкрд╛рд▓рди рдкреНрд░рдгрд╛рд▓рд┐рдпрд╛рдБ рдирд┐рдореНрди рдХрд╛рд░рдгреЛрдВ рд╕реЗ рд▓рд╛рднрджрд╛рдпрдХ рд╣реИрдВ
- рдкрд╢реБрдкрд╛рд▓рди рд╕реЗ рджреВрдз, рдорд╛рдВрд╕, рдЕрдВрдбрд╛ рдЖрджрд┐ рдХреЗ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдореЗрдВ рд╡реГрджреНрдзрд┐ рд╣реЛрддреА рд╣реИ рдЬрд┐рд╕рд╕реЗ рдЙрдирдХреА рдЖрд░реНрдерд┐рдХ рд╕реНрдерд┐рддрд┐ рд╕реБрджреГрдврд╝ рд╣реЛрддреА рд╣реИред
- рд╡рд┐рджреЗрд╢реА рдирд╕реНрд▓реЛрдВ рддрдерд╛ рджреЗрд╢реА рдирд╕реНрд▓реЛрдВ рдореЗрдВ рд╕рдВрдХрд░рдг рджреНрд╡рд╛рд░рд╛ рдРрдЪреНрдЫрд┐рдХ рдЧреБрдг рд╡рд╛рд▓реА рдирд╕реНрд▓реЗрдВ рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рдХреА рдЬрд╛рддреА рд╣реИрдВ рдЬреЛ рд░реЛрдЧ рдкреНрд░рддрд┐рд░реЛрдзрдХ рдХреНрд╖рдорддрд╛, рд▓рдВрдмреЗ рдЬреАрд╡рдирдХрд╛рд▓ рд╡рд╛рд▓реА рд╡ рд▓рдВрдмрд╛ рджреБрдЧреНрдз рд╕реНрд░рд╡рдг рдХрд╛рд▓ рд╡рд╛рд▓реА рд╣реЛрддреА рд╣реИрдВред рдкрд░рд┐рдгрд╛рдорд╕реНрд╡рд░реВрдк рджреБрдЧреНрдз рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдореЗрдВ рд╡реГрджреНрдзрд┐ рд╣реЛрддреА рд╣реИред
- рдкрд╛рд▓рддреВ рдкрд╢реБрдУрдВ рдХреЗ рд░рд╣рдиреЗ рдХреЗ рд╕реНрдерд╛рди, рднреЛрдЬрди, рд░реЛрдЧреЛрдВ рд╕реЗ рд╕реБрд░рдХреНрд╖рд╛ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдЙрдкрд╛рдп рдПрд╡рдВ рд╕рд╛рдлрд╝-рд╕рдлрд╝рд╛рдИ рдХрд╛ рдзреНрдпрд╛рди рд░рдЦрд╛ рдЬрд╛рддрд╛ рд╣реИред
рдкреНрд░реж 7. рдкрд╢реБрдкрд╛рд▓рди рдХреЗ рдХреНрдпрд╛ рд▓рд╛рдн рд╣реИрдВ?
рдЙрддреНрддрд░- рдкрд╢реБрдкрд╛рд▓рди рд╕реЗ рдирд┐рдореНрдирд▓рд┐рдЦрд┐рдд рд▓рд╛рдн рд╣реИрдВ
- рдЗрдирд╕реЗ рджреВрдз рдХреЗ рд╕рд╛рде-рд╕рд╛рде рдХреГрд╖рд┐ рдХрд╛рд░реНрдп (рд╣рд▓ рдЪрд▓рд╛рдирд╛, рд╕рд┐рдВрдЪрд╛рдИ рддрдерд╛ рдмреЛрдЭрд╛ рдвреЛрдиреЗ) рдореЗрдВ рдорджрдж рдорд┐рд▓рддреА рд╣реИред
- рдЗрдиреНрд╣реАрдВ рдкрд╛рд▓рддреВ рдкрд╢реБрдУрдВ рдХреЗ рдЕрдкрд╢рд┐рд╖реНрдЯ рд╕реЗ рдЦрд╛рдж рдмрдирд╛рдИ рдЬрд╛рддреА рд╣реИред
- рдирд╕реНрд▓реЛрдВ рдореЗрдВ рд╕реБрдзрд╛рд░ рд╣реЛрдиреЗ рдХреЗ рдХрд╛рд░рдг рджреБрдЧреНрдз рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдореЗрдВ рд╡реГрджреНрдзрд┐ рд╣реЛрддреА рд╣реИред
- рдЕрдЪреНрдЫреЗ рдЧреБрдгрд╡рддреНрддрд╛ рд╡рд╛рд▓реЗ рдорд╛рдВрд╕, рд░реЗрд╢реЗ, рдЪрдордбрд╝реЗ рдЗрддреНрдпрд╛рджрд┐ рдкреНрд░рд╛рдкреНрдд рдХрд┐рдП рдЬрд╛рддреЗ рд╣реИрдВред
- рдордзреБрдордХреНрдЦреА рд╕реЗ рдордзреБ рддрдерд╛ рдореЛрдо рдорд┐рд▓рддрд╛ рд╣реИред
- рднреЗрдбрд╝-рдмрдХрд░рд┐рдпреЛрдВ рд╕реЗ рд╣рдореЗрдВ рдКрди рдорд┐рд▓рддрд╛ рд╣реИ рдЬреЛ рд╕рд░реНрджрд┐рдпреЛрдВ рдореЗрдВ рд╣рдореЗрдВ рдардВрдб рд╕реЗ рдмрдЪрд╛рддрд╛ рд╣реИред
рдкреНрд░реж 8. рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдмрдврд╝рд╛рдиреЗ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдХреБрдХреНрдХреБрдЯ рдкрд╛рд▓рди, рдорддреНрд╕реНрдп рдкрд╛рд▓рди рддрдерд╛ рдордзреБрдордХреНрдЦреА рдкрд╛рд▓рди рдореЗрдВ рдХреНрдпрд╛ рд╕рдорд╛рдирддрд╛рдПрдБ рд╣реИрдВ?
рдЙрддреНрддрд░-
- рд╡реИрдЬреНрдЮрд╛рдирд┐рдХ рддрд░реАрдХреЗ рд╕реЗ рджреЗрдЦрд░реЗрдЦ рддрдерд╛ рдкреНрд░рдмрдВрдзрди рдХрд░рдирд╛ред
- рд╕рд░реНрд╡реЛрддреНрддрдо рдирд╕реНрд▓реЛрдВ рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧ рдХрд░рдирд╛ рддрд╛рдХрд┐ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдЕрдзрд┐рдХ рд╣реЛ рддрдерд╛ рдЙрдирдореЗрдВ рд░реЛрдЧ рдкреНрд░рддрд┐рд░реЛрдзрдХ рдХреНрд╖рдорддрд╛ рднреА рд╣реЛред
рдкреНрд░реж 9. рдкреНрд░рдЧреНрд░рд╣рдг рдорддреНрд╕реНрдпрди, рдореЗрд░реАрдХрд▓реНрдЪрд░ рддрдерд╛ рдЬрд▓ рд╕рдВрд╡рд░реНрдзрди рдореЗрдВ рдХреНрдпрд╛ рдЕрдВрддрд░ рд╣реИ?
рдЙрддреНрддрд░- (i) рдкреНрд░рдЧреНрд░рд╣рдг рдорддреНрд╕реНрдпрди (Capture Fishing) : рддрд╛рдЬрд╝рд╛ рдЬрд▓ (рдЕрд▓рд╡рдгреАрдп рдЬрд▓) рддрдерд╛ рд╕рдореБрджреНрд░реА рдЬрд▓ рдЬреИрд╕реЗ рдкреНрд░рд╛рдХреГрддрд┐рдХ рд╕реНрд░реЛрддреЛрдВ рд╕реЗ рдордЫрд▓реА рдкрдХрдбрд╝рдирд╛ рдкреНрд░рдЧреНрд░рд╣рдг рдорддреНрд╕реНрдпрдиреЗ рдХрд╣рд▓рд╛рддрд╛ рд╣реИред рдЗрд╕ рдкреНрд░рдХрд╛рд░ рдХреЗ рдЬрд▓ рд╕реНрд░реЛрдд рд╣реИрдВ-рддрд╛рд▓рд╛рдм, рдирджреА, рдкреЛрдЦрд░, рд▓реИрдЧреВрди, рдЭреАрд▓, рд╕рдореБрджреНрд░, рдорд╣рд╛рд╕рд╛рдЧрд░ рдЗрддреНрдпрд╛рджрд┐ред
(ii) рдореЗрд░реАрдХрд▓реНрдЪрд░ (Mariculture) : рдХреБрдЫ рдЖрд░реНрдерд┐рдХ рдорд╣рддреНрддреНрд╡ рд╡рд╛рд▓реА рд╕рдореБрджреНрд░реА рдордЫрд▓рд┐рдпреЛрдВ рдХрд╛ рд╕рдореБрджреНрд░реА рдЬрд▓ рдореЗрдВ рд╕рдВрд╡рд░реНрдзрди рдХрд┐рдпрд╛ рдЬрд╛рддрд╛ рд╣реИ, рдЬрд┐рд╕реЗ рдореЗрд░реАрдХрд▓реНрдЪрд░ рдХрд╣рддреЗ рд╣реИрдВред рдЗрдирдореЗрдВ рдкреНрд░рдореБрдЦ рд╣реИрдВ-рдореБрд▓реЗрдЯ, рднреЗрдЯрдХреА рддрдерд╛ рдкрд░реНрд▓рд╕реНрдкреЙрдЯ (рдкрдЦрдпреБрдХреНрдд рдордЫрд▓рд┐рдпрд╛рдБ), рдХрд╡рдЪреАрдп рдордЫрд▓рд┐рдпрд╛рдБ; рдЬреИрд╕реЗ-рдЭреАрдВрдЧрд╛ (Prawn), рдорд╕реНрд╕рд▓ рддрдерд╛ рдСрдПрд╕реНрдЯрд░ рдПрд╡рдВ рд╕рд╛рде рд╣реА рд╕рдореБрджреНрд░реА рдЦрд░-рдкрддрд╡рд╛рд░редред
(iii) рдЬрд▓-рд╕рдВрд╡рд░реНрдзрди (Aquaculture) : рдпрд╣ рддрд╛рдЬрд╝рд╛ рдЬрд▓ (Fresh water) рддрдерд╛ рд╕рдореБрджреНрд░реА рдЬрд▓ (рд▓рд╡рдгреАрдп рдЬрд▓) рджреЛрдиреЛрдВ рдореЗрдВ рдХрд┐рдпрд╛ рдЬрд╛ рд╕рдХрддрд╛ рд╣реИред рдореЗрд░реАрдХрд▓реНрдЪрд░, рдЬрд▓ рд╕рдВрд╡рд░реНрдзрди (Aquaculture) рдХрд╛ рд╣реА рдПрдХ рдкреНрд░рдХрд╛рд░ рд╣реИред